Simon Kuper in de Pers:

De ontstaansgeschiedenis van een land is meestal doordrenkt met verhalen over oorlog en revolutie. Zuid-Afrika heeft het WK rugby. 

Een paar jaar geleden ontmoetten de Brits-Spaanse schrijver John Carlin en de Amerikaanse acteur Morgan Freeman elkaar toevallig bij iemand thuis in Mississipi. Carlin boog zich voorover en zei, zoals ze dat in Hollywood doen: ‘Freeman, dit is je geluksdag. Ik heb een film voor je.’ 

Carlin was bezig aan het verhaal over hoe Nelson Mandela het WK rugby van 1995 had gebruikt om Zuid-Afrikanen van alle kleuren tot elkaar te brengen. Hij wist wel dat Freeman er al jaren van droomde om Mandela te spelen. Carlin begon uit te leggen: ‘Het wordt een boek dat de kern van het genie Mandela blootlegt en ook de kern van het wonder Zuid-Afrika.’ 

Freeman onderbrak hem: ‘Oh, je bedoelt het verhaal over rugby.’ Hij had het script al onder ogen gehad. Zondag hoopt Freeman de Oscar voor zijn rol in Invictus binnen te halen. 

Zijn Mandela is niet helemaal de echte Mandela. Freeman weet de innerlijke rust van Mandela over te brengen, maar vervalt zo nu en dan in een Amerikaans accent. En, wat verbazend is voor een filmster, hij heeft niet zo’n goede kop als de politicus zelf. Maar waar het om gaat is of Invictus de waarheid van Mandela’s ‘lange weg naar de vrijheid’ benadert. Sport kan bijna nooit de loop van de geschiedenis veranderen, maar Carlin beweert dat deze rugbywedstrijd Mandela hielp bij het creëren van een nieuw Zuid-Afrika. 

Lijfwachten 

Terwijl we ontbijten in de buurt van zijn flat in Barcelona, stelt Carlin dat het in 1995 nog mogelijk was geweest dat Zuid-Afrika ten prooi zou vallen aan ultrarechtse blanke terroristen. In de film zien we dat Mandela’s lijfwachten constant op hun hoede zijn voor een aanval. Als hem iets was aangedaan, had dat het begin van een burgeroorlog kunnen zijn. 

Carlin geeft toe dat veel blanke racisten in 1995 al om waren, wat Mandela betreft. Er ging in Afrikaner kringen het volgende verhaal: een rechtlijnige Afrikaner weet zeker dat Mandela een bezeten terrorist is; dan ontmoet hij hem, is van hem gecharmeerd en strompelt weg met een geheel veranderd wereldbeeld. 

Toen dit het Afrikaner parlementslid Koos Botha overkwam, had hij graag met zijn kiezers willen delen hoe geweldig Mandela was, maar hij durfde niet.Totdat Mandela bij de rugbyfinale zat, gekleed in hét symbool van de Afrikaners: het Springbokshirt. Hij schudde de hand van de Afrikaner aanvoerder François Pienaar, terwijl de menigte ‘Nelson, Nelson!’ scandeerde. Toen, op dat moment, zagen Botha’s kiezers eindelijk de Mandela die Botha had gezien. 

Jarenlang had Mandela de Afrikaners één voor één voor zich gewonnen. Bij die finale won hij de hele groepering in één keer voor zich. Carlin zegt dat het Afrikaner apartheidsdenken hierna praktisch verdween. 

Symbolische vertoning 

Maar Mark Gevisser, de biograaf van Thabo Mbeki, ontkent dat de geschiedenis door het rugby is veranderd. Hij zegt dat de meeste Afrikaners in 1995 al wel hadden begrepen dat ze geen keuze hadden: ze moesten de positie in het nieuwe Zuid-Afrika die Nelson Mandela hen aanbood wel accepteren. De wedstrijd was een symbolische vertoning van de werkelijkheid. Sport verandert de wereld niet, maar vertelt het verhaal zodat we hem kunnen begrijpen. 

Toch kan ik geen sportgebeurtenis bedenken die op de lange termijn net zo veel heeft betekend. In de film zien alle personages rugby alleen maar als rugby, terwijl Mandela begrijpt dat de sport kan dienen om het land te verbroederen. 

De meeste naties hebben een ontstaansgeschiedenis die te maken heeft met oorlog of revolutie. Maar het nieuwe Zuid-Afrika, dat in de jaren ‘90 ontstond, was op zoek naar een verhaal dat beter paste bij het mediatijdperk. De vrijheidsstrijd was als ontstaansgeschiedenis nogal riskant, omdat daarin een deel van de Zuid-Afrikanen tegenover de anderen stond. Sport was een veiligere keuze. Mensen van alle rassen konden juichen voor de Zuid-Afrikaanse rugbyoverwinning en ook voor de voetbaloverwinning in de Afrika Cup, een jaar later. Sport zorgde voor vrolijke kiekjes in het nieuwe nationale fotoalbum. 

Niemand zal beweren dat Zuid-Afrika nu geheel verenigd is. Een minister mopperde tegen me dat de zwarten zich wel Zuid-Afrikaan voelen, maar de blanken niet allemaal. Maar toch is er nu een soort nationalisme dat de grenzen tussen de rassen overschrijdt. Dat blijkt uit het feit dat er niet één serieuze afscheidingsbeweging is. Uit het feit dat het komende WK voetbal een bron van gezamenlijke trots is. En uit het feit dat er ontelbare momenten op een dag zijn waarop zwarten en blanken vriendelijk met elkaar omgaan, al is er nog veel rassenscheiding in het land. Dit alles is gedeeltelijk gebaseerd op een rugbywedstrijd. Freeman heeft de goede rol gekozen om Mandela gestalte te geven. Deze ene keer was sport wel degelijk van belang.